کرسی یونسکو در فرهنگ فضای مجازی: دو فضایی شدن جهان

معرفی کرسی یونسکو در فرهنگ و فضای مجازی: دوفضاییشدن جهان

رئیس کرسی: دکتر سعید رضا عاملی؛ استاد ارتباطات و مطالعات آمریکا دانشگاه تهران

دوفضاییشدن، پارادایمی است که به ظهور فضای مجازی در کنار فضای فیزیکی بهعنوان مرجع توسعه علمی، صنعتی، کشاورزی و خدماتی و همچنین فضای کار، سرگرمی و زندگی اشاره دارد. دو فضاییشدن فرهنگ نیز ناظر بر بهوجود آمدن فرهنگ، توسعة فرهنگی و تغییر فرهنگی در دو محیط مکانمحور فیزیکی و جهانمحور مجازی است که فهم و شناخت فرهنگ را تسهیل و تعمیق میکند. این موضوع گذشتههای تاریخی کهنی دارد که به رابطة فناوری و فرهنگ باز میگردد.

فناوری در طول تاریخ منشأ تحولات و تغییرات فرهنگی و اجتماعی بسیار جدی بوده و هست. انقلاب صنعتی نقطة عطفی بود که آثار آن بر فرهنگ و ارزشهای اجتماعی، منتهی به شکلگیری ایدههای جدید در فلسفة فناوری و رابطة فناوری، جامعه و فرهنگ و همچنين منبعی برای انتقال جامعة غرب به جامعة مدرن شد. بهطور حتم اختراع صنعت چاپ، مهمترین آغاز برای فناوری اطلاعات محسوب میشود که امکان تولید انبوه محتوا را فراهم آورد و آغاز مهمی برای شکلگیری فرهنگ تودهوار، فرهنگ انبوه و فرهنگ اجتماعی شد. در روند تحولات فناوری اطلاعات و ارتباطات، اختراع مورس (1836)، تلگراف (1838) و تلفن (1876) عرصة مهمی را در ارتباطات همزمان ايجاد كرد و برای اولینبار امکان ارتباط حاضر با غایب و ارتباطات فرامحلی را فراهم آورد که این امر موجب توسعة فرهنگ مکانمحور به فرهنگ فرامکان و توسعة «فضای ارتباطی» شد. ظهور سینما (1895)، رادیو (1895) و تلویزیون (1907)، قلمرو جدیدی را به وجود آورد و مفهوم «رسانههای جمعی» یا «رسانههای تودهای» را رقم زد. از اين زمان، بحث از رابطة فناوری رسانهای و فرهنگ، دامنة گستردهتری پیدا کرد تا جايی که بحث صنعت فرهنگ بهعنوان فناوری ساخت فرهنگ توسط مکتب فرانکفورت طرح شد.

ظهور اینترنت (1983) و توسعة فناوریهای اینترنت در قالب وب اطلاعات (وب 1.0)، وب تعاملی (وب 20.)، وب شبکهای يا سمانتيك (وب 3.0)، وب هوشمند يا وب همهجا حاضر يا وب همزیستی (وب 4.0) و وب یکپارچه يا وب عاطفي (وب 5.0) و همچنین ظهور صنعت واقعیت مجازی، فناوری یگانه، اینترنت چیزها و اینترنت همه چیزها و ظهور رسانههای اجتماعی، ظهور هزاران دستورالعمل هوشمند و همچنین رباتها و فناوریهای هوشمند، قلمرو جدیدی از فناوری را به وجود آورد که از آن به «فناوری شبیه انسان» تعبیر میشود.

اگرچه اغراقهای زیادی در مورد تأثیر فناوری بر زندگی انسان و جامعه شده است و برخی افراد گرفتار بتوارگی فناوری شدهاند، ولی واقعیت این است که تأثیر فناوری بر زندگی انسان یک امر مبهم و نسبی است و دلیل این ابهام این است که تأثیر همة فناوریها بر زندگی و روابط انسانی و رابطة انسان با طبیعت و رابطة انسان با اشیا یکسان نیست. تأثیر فناوریها را میتوان به اعتبار 1) چگونگی رابطة فناوری با تولید و 2) رابطة فناوری در توسعة ارتباطات انسانی و 3) رابطة فناوری در تولید محتواي تکرسانهای و چندرسانهای و همچنین 4) فناوریهای مرتبط با هوش مصنوعی دستهبندی کرد. میزان اثرگذاری فرهنگی فناوریها در درجة اول به نوع فناوری وابسته است و در درجة بعدی یک امر نسبی است که بستگی به انسان و جامعة مرتبط با فناوری دارد.

رویکرد دوفضایی به فرهنگ و فضای مجازی، تلاشی دوسویه و بلکه چندسویه برای درک عمیقتر رابطة فناوری فضای مجازی با انسان و جامعة مرتبط با این فضا و در تعبیري دقیقتر، رابطة فضای مجازی و فرهنگ است. باید توجه داشت که فرهنگ از یک طبیعت هویتی و متمایز کننده برخوردار است و فضای مجازی یک فضای رها شده از مکان و دارای ماهیت فرامکانی، فرامحلی، فراملی، فرازبانی و فراملیتی است. نگاه سلطهآمیز به سیاست، فرهنگ و اقتصاد در فضای مجازی میتواند فرهنگ را به سمت و سوی برنامهریزی شدهای سوق دهد که منتهی به سلطة هنجاری یک فرهنگ و انزوا، حاشیهنشینی، التقاط و بحران در بسیاری از فرهنگهای جهان شود؛ لذا مباحثی مثل بحران هویت، هویتهای دورگه، هویتهای نامعین، تهاجم فرهنگی، ظهور جوامع و گروههای لال، اختلال ارتباطی، خودباختگی فرهنگی و بسیاری دیگر از ناهنجاریهای فرهنگی طرح میشود.

بر این مبنا اهداف کرسی یونسکو در «فرهنگ و فضای مجازی: دوفضایی شدن جهان» به قرار ذیل است:

• تشخیص ظرفیتها و مسائل فرهنگی برخاسته از فضای مجازی؛
• صیانت از فرهنگ ها و زبان ملی؛
• یافتن راههای تقویت هویت فردی، اجتماعی در مواجهه با فضای مجازی؛
• تأمین احترام به ارزشهای دینی در مواجهه با فضای مجازی؛
• تقویت سواد اینترنتی با هدف ارتقاء دانش، مهارت و قدرت نقد فضای مجازی؛
• تحقیق و توسعه پیرامون عوامل اثرگذار بر استقلال یا وابستگی فرهنگی در مواجهه با فضای مجازی؛
• تقویت دسترسی آزاد به اطلاعات، شفافیت اطلاعات و عدالت اطلاعاتی و کاهش شکاف دیجیتال؛
• تعریف و تبیین کدهای مسئولیت اجتماعی در فضای مجازی؛
• تعریف و تبیین کدهای اخلاق حرفهای در فضای مجازی؛
• وضع و تبیین قوانین و مقررات صیانت از حوزة خصوصی و عمومی بر مبنای حقوق موضوعه در ارتباط با فضای مجازی.

برای دست یافتن به این اهداف، فعالیتهای متفاوت آموزشی و پژوهشی در سطح محلی، ملی، منطقهای و جهانی پیشبینی شده است که مستلزم برنامههای کوتاهمدت، میانمدت و بلندمدت است.

کرسی یونسکو در فرهنگ فضای مجازی: دو فضایی شدن جهان...